Merhaba, siz de Çin dilinin (中文) neden kendilerine özgü bir yazı sistemine sahip olduğunu, neden diğer pek çok dil gibi Latin alfabesini veya bir başka alfabetik sistemi kullanmadığını mı merak ediyorsunuz? O zaman buyurun yazımıza.
Çince, Çin-Tibet dil ailesine mensuptur. Bu yazıda özellikle standart Mandarin Çincesinden söz ediyoruz. Dil bilgisi büyük ölçüde kelime sırasına ve yardımcı sözcüklere dayanır; ancak Çinceyi bütün kelimeleri tek heceli olan bir dil sanmamak gerekir. Pek çok kelime iki veya daha fazla heceden oluşur. Mandarin Çincesinde dört temel ton ve nötr ton bulunur. Aynı hece farklı tonlarla söylendiğinde farklı anlamlar taşıyabilir; aynı tonla okunan sesteş sözcükler de vardır.
Şimdi Çin yazı sistemine gelelim. Çince karakterlerin (汉字) bilinen erken örnekleri Shang dönemine uzanır. Bu sistemi bütünüyle resim yazısı veya hiyeroglif olarak tanımlamak doğru değildir: karakterlerin çoğunda anlam ve ses hakkında ipucu veren bileşenler bir aradadır. Bir karakter çoğunlukla bir heceyi ve bir anlam birimini temsil eder; her karakter tek başına bir kelime değildir. Standart yazı dili, farklı konuşma biçimlerini kullanan kişiler arasında ortak bir okuma alanı sağlar. Elbette bunun için o yazı dilini öğrenmiş olmak gerekir.
Günümüzde Çincenin Latin harfleriyle transkripsiyonuna (yazıya dökülmesine) pinyin denir. Hayatımıza sağladığı bazı faydaların yanında, en başta Çince klavye kullanımını ve Çince öğrenimini kolaylaştırmaktadır. Ancak bu transkripsiyon, yazı sisteminde kökten bir değişikliğe gitmeyi salık vermez. Birkaç örnekle neden böyle olduğunu açıklamak isterim.
1.Ton bā(八) - Sekiz
2.Ton bá(拔) - Çekmek
3.Ton bǎ(把) - Tutmak
4.Ton bà(爸) - Baba
Nötr tonba(吧) - Öneri veya tahmin gibi anlamlar katabilen cümle sonu parçacığı
Örnekte gördüğümüz her bir kelime farklı tonlarda söylenen "ba" sesinin anlamları. Kelimenin üstünde tonlarını ifade eden işaretlerden dolayı aralarındaki farkı anlayabildik. Peki ya örnek kelimelerdeki tonlar aynı olsaydı? Hemen bu durumu da örneklendirerek açıklayalım.
4.Ton
bà(爸) - Baba
bà(霸) - Derebeyi
bà(坝) - Set, baraj
bà(罢) - durmak
Tek başına “bà” yazıldığında hangi kelimenin kastedildiğini anlamak zor olabilir. Fakat cümle bağlamı, konuşmada olduğu gibi yazıda da birçok belirsizliği giderir. Bu yüzden “Çince Latin harfleriyle yazılamaz” demek doğru değildir. Pinyin, Çincenin seslerini Latin harfleriyle gösterir; karakterlerin korunmasında tarihsel süreklilik, yerleşik okuma alışkanlıkları ve ortak yazı dili gibi etkenler rol oynar. 1950’lerden itibaren Çin ana karasında bazı karakterlerin basitleştirilmesi de bu yazı geleneği içindeki bir reformdur. Vietnamcanın Latin temelli alfabesi, tonlu bir dilin alfabetik olarak yazılabileceğini gösteren örneklerden biridir.
Örnek Vietnamca cümleler:
Merhaba - Xin chào (Çince: 你好)
Nasılsın? - Bạn khỏe không? (Çince: 你好吗？)
Seni seviyorum - Tôi mến bạn (Çince: 我爱你)